Дар 35 соли истиқлол, Тоҷикистон ба таври назаррас тағйир ёфт: ҷамъияти он зиёд шуд, дар низомҳои маорифу тандурустӣ ислоҳот сурат гирфт, бозори меҳнат тағйир ёфт, ҳамчунин ҳифзи табиат ва захираҳои об дар маркази таваҷҷуҳ қарор гирифт.
Нуфузи аҳолӣ
Давоми 35 соли истиқлол, ҷамъияти Тоҷикистон ба таври назаррас афзоиш ёфт. Тоҷикистон чун давлати аҳолиаш ҷавон ва босуръат афзоишёбанда шинохта шуд.
Аз аввали солҳои 1990-ум нуфузи кишвар беш аз ду баробар афзоиш ёфт. Тибқи маълумоти Оҷонси омори Тоҷикистон, то 1-уми январи соли 2026 дар кишвар 10,721 млн кас зиндагӣ мекунад.
Солҳои соҳибистиқлолӣ, давомнокии умр низ тағйир ёфт. Беҳтар гардидани низоми тандурустӣ, рушди соҳаи иҷтимоӣ ва баланд шудани сифати шароити зиндагӣ, ба афзоиши он дар муқоиса бо солҳои 1990-ум мусоидат кардааст.
Афзоиши демографӣ ҳамоно яке аз омилҳои асосии рушди Тоҷикистон боқӣ мемонад: зиёд шудани теъдоди аҳолӣ ба талабот ба ҷойҳои нави корӣ, сохтмони манзил, рушди мактабҳо, муассисаҳои тиббӣ ва зерсохтори шаҳр таъсир мерасонад.
Шаҳрнишинӣ
Дар солҳои истиқлол, шаҳрҳои Тоҷикистон ба таври назаррас тағйир ёфтанд: шумораи сокинони шаҳрҳо афзоиш ёфта, зерсохтори шаҳрӣ васеъ гардид, сохтмони манзил зиёд шуд ва иншооти нави соҳаи иҷтимоӣ қомат афрохтанд.
Сарфи назар аз коҳиши аҳолӣ дар деҳот, шаҳрҳои кишвар дар ин давра тақрибан 1,1 млн нафар сокини навро қабул карданд.
Намунаи асосии дигаргунии шаҳр, пойтахт мебошад. Агар соли 1991 дар Душанбе тақрибан 600 ҳазор нафар зиндагӣ мекарданд, пас то соли 2026 аҳолии шаҳр ба тақрибан 1,3 млн нафар расид.
Дар солҳои истиқлол Душанбе васеъ гардид: маҳаллаҳои нави аҳолинишин, роҳҳои муосир, боғҳо, иншооти варзишӣ ва фарҳангӣ пайдо шуданд.
Дар баробари афзоиши аҳолӣ, сохтмон низ зиёд шуд.
Дар шаш моҳи соли 2026, ҳаҷми манзили мавриди истифода 802,9 ҳазор метри мураббаъро ташкил дод, ки нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 1,5 маротиба зиёдтар аст.
Дар 35 сол, дар шаҳрҳои дигар роҳҳои нав ва ҳалқаҳои нақлиётӣ, пулу гузаргоҳҳо, мактабу кӯдакистон, донишгоҳу муассисаи тиббӣ, боғ, минтақаҳои истироҳатӣ, иншооти варзишӣ ва фарҳангӣ сохта шуданд. Рушди зерсохтор шаҳрӣ, ба яке аз самтҳои асосии дигаргунсозӣ дар шаҳрҳои Тоҷикистон табдил ёфт.
Маориф
Дар солҳои истиқлол, низоми маорифи Тоҷикистон ба таври назаррас густариш ёфта, мактабҳо афзоиш ёфт, шумораи хонандагон ва омӯзгорон зиёд гардид, ҳамчунин имкониятҳои гирифтани таҳсилоти касбӣ ва олӣ васеъ гардид.
Дар ин давра, мактабу коллеҷ ва донишгоҳҳои нав таъсис ёфта, фарогирии кӯдакон бо таҳсил афзоиш ёфт ва шумораи ҷавононе, ки ихтисос ва таҳсилоти олиро ба даст меоранд, зиёд шуд.
Ба рушди таҳсилоти томактабӣ, омода кардани кадрҳои омӯзгорӣ ва таъсиси муассисаҳои нави таълимӣ, таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда мешавад.
Тандурустӣ
Дар солҳои истиқлол, низоми тандурустии Тоҷикистон низ васеъ гардид: шумораи муассисаҳои тиббӣ зиёд шуд, шумораи пизишкон ва кормандони миёнаи тиббӣ афзоиш ёфт, ҳамчунин имкониятҳои расонидани ёрии тиббӣ ба аҳолӣ васеъ шуданд.
Рушди соҳа бо сохтмон ва навсозии иншооти тиббӣ, омода намудани кадрҳо ва таҳкими зерсохтори тандурустӣ ҳамроҳ буд.
Тағйирот дар низом, афзоиши талаботи аҳолӣ ба хидматрасониҳои тиббӣ ва талошҳо барои баланд бардоштани дастрасӣ ва сифати ёрии тиббиро инъикос мекунанд.
Кор ва машғулият
Дар 35 сол, бозори меҳнат ба тағйирот дучор шуд: шумораи шахсони машғул афзуда, захираҳои меҳнатӣ зиёд шуданд ва сохтори шуғл тағйир ёфт.
Иқтисоди кишвар тадриҷан аз модели асосан аграрӣ ба сохтори гуногун гузашт, ки дар он нақши соҳаи хидматрасонӣ ва саноат рӯз аз рӯз бештар мегардад.
Афзоиши захираҳои меҳнатӣ ба яке аз омилҳои асосии рушди иқтисоди кишвар табдил ёфт, ки барои бозори меҳнат мушкилот ва имкониятҳои нав, аз ҷумла зарурати таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва рушди малакаҳои касбиро ба вуҷуд меорад.
Ҳифзи муҳити зист
Дар солҳои истиқлол, Тоҷикистон низоми ҳифзи табиатро густариш дода, партовҳои ифлоскунанда коҳиш ёфтанд ва кишвар “иштирокчӣ”-и ташаббусҳои байналмилалии муҳитзистӣ гардид.
Дар ин давра, масоҳати ҳудудҳои табиии ҳифзи махсус беш аз ҳафт маротиба афзоиш ёфт — аз 420 ҳазор гектар дар соли 1991 то 3,1 млн гектар дар соли 2025. Имрӯз тақрибан 22%-и қаламрави кишварро мамнуъгоҳҳо, боғҳои миллӣ ва дигар минтақаҳои ҳифзи табиат ташкил медиҳанд.
Яке аз самтҳои муҳими сиёсати муҳитзистӣ, ҳифзи низомҳои экологии нодири табиии кишвар — манзараҳои кӯҳӣ, пиряхҳо, навъҳои нодири ҳайвонот ва наботот мебошад.
Дар солҳои истиқлол, ҳамчунин партовҳои моддаҳои ифлоскунанда аз манбаъҳои доимӣ ба таври назаррас коҳиш ёфтанд. Агар соли 1991 ҳаҷми онҳо 656,8 ҳазор тоннаро ташкил медод, пас дар соли 2024 — 129,9 ҳазор тонна буд, ки қариб панҷ маротиба камтар аст.
Тоҷикистон масъалаҳои муҳитзистиро дар сатҳи байналмилалӣ фаъолона пеш мебарад. Бо ташаббуси кишвари мо, СММ Даҳсолаи байналмилалии “Об барои ҳаёт” (2005–2015), Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор” (2018–2028)-ро эълон кард ва соли 2025-ро Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо муайян кард.
Имрӯз мушкилоти муҳитзистӣ ҳамоно аз масъалаҳои асосии кишвар боқӣ мемонанд: тағйирёбии иқлим, коҳиши пиряхҳо, ҳифзи захираҳои обӣ ва нигоҳдории гуногунии биологӣ талошҳои доимиро талаб мекунанд.
