روز ۳۰ سپتامبر، به مناسبت روز بزرگداشت مولانا جلال‌الدین بلخی، محفل ادبی “بیا تا قدر یکدیگر بدانیم… ” در شهر دوشنبه، در محل اتحادیه نویسندگان تاجیکستان برگزار شد. در این برنامه، شاعران، ادیبان، پژوهشگران و هنرمندان به سخنرانی پرداختند و درباره جایگاه مولانا در ادبیات فارسی و جهان و اهمیت اندیشه‌های او در روزگار امروز گفت‌وگو کردند.
طالب لقمان، معاون اول رئیس اتحادیه نویسندگان تاجیکستان، در این نشست گفت که مولانا بیش از ۸۰۰ سال است که مسلمانان و پیروان دیگر ادیان را بر سر یک سفره می‌نشاند و اندیشه‌هایش از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته است. به گفته او، برگزاری روز بزرگداشت مولانا سال‌هاست به سنتی در تاجیکستان تبدیل شده و اتحادیه نویسندگان نیز می‌کوشد چراغ یاد و نام این شاعر بزرگ را روشن نگه دارد.
عبدالله رهنما، سردبیر هفته‌نامه “ادبیات و صنعت” و مجری این محفل، نیز گفت که جامعه ادبی تاجیکستان امروز بیش از هر چیز به شناخت، قدردانی و حمایت یکدیگر نیاز دارد.
او همچنین به چگونگی راه یافتن “مثنوی معنوی” به جهان غرب اشاره کرد و گفت که در آمریکا، چکیده‌ای از اندیشه‌های این اثر انتخاب و به مخاطبان عرضه شده است. به گفته رهنما، برای خواننده آمریکایی ممکن است پیام و محتوای کتاب بیش از ظرافت‌های ادبی و زبانی آن اهمیت داشته باشد؛ اما برای مردمان برخوردار از زبان و فرهنگ فارسی، تمام ابعاد “مثنوی معنوی”، از هنر و زبان گرفته تا فرهنگ نهفته در آن، اهمیت دارد.
گلرخسار: “باید به زیارت مولانا رفت!”
گلرخسار، شاعر مردمی تاجیکستان، در سخنان خود از مجله “فرهنگ” یاد کرد؛ نشریه‌ای که به گفته او، “مثنوی معنوی” را در هر شماره، دفتر به دفتر، منتشر می‌کرد. او گفت این مجله در عمر کوتاه دوساله خود توانست اثر بزرگی چون “قرآن پهلوی” را به‌تدریج در اختیار علاقه‌مندان در تاجیکستان و خارج از آن قرار دهد.
این شاعر سپس از سفرش به آرامگاه مولانا در شهر قونیه ترکیه سخن گفت و با ابراز نگرانی از وضعیت شناخت و معرفی میراث مولانا، خاطره‌ای از آن سفر را بازگو کرد. به گفته گلرخسار، در جریان بازدید، دختری ترک را در کنار او نشاندند و به‌عنوان نوه مولانا معرفی کردند، اما آن دختر حتی یک واژه فارسی نمی‌دانست.
گلرخسار معتقد است که مولانا در تاجیکستان هنوز آن‌گونه که شایسته است شناخته نشده و برای اصلاح این وضعیت، شاعران، نویسندگان و پژوهشگران باید تلاش بیشتری کنند. او به‌ویژه پیشنهاد کرد که هر سال گروهی از اهل ادب تاجیکستان به آرامگاه مولانا سفر کنند و در آنجا محفل‌های مولاناخوانی برپا سازند.
او گفت: “مولانا معجزه‌ای است که برای شناخت و کشف آن باید از پاکی خرد و اندیشه برخوردار بود. افسوس می‌خورم که امروز برای رفتن به نزد مولانا باید ویزا بگیرم… با این همه، چه کسی راه ما را بسته است که به زیارت مولای خود نرویم؟ ما باید هر سال به زیارت مولانا و اسماعیل سامانی برویم و قدر این گنجینه‌های بی‌بدیل را بدانیم”.
چرا باید شعر مولانا را با روش علمی آموخت؟
پروفسور شادیمحمد صوفی‌زاده، ادیب و پژوهشگر شناخته‌شده تاجیک، در این نشست مولانا را شاعری عارف خواند و بر ضرورت بررسی علمی آثار او تأکید کرد.
به گفته او، تجربه عرفانی امری درونی و تکرارناپذیر است، در حالی که پژوهش علمی به دقت و روش‌مندی نیاز دارد. صوفی‌زاده توضیح داد که معنای شعر مولانا را نمی‌توان تنها در واژه‌های جداگانه جست‌وجو کرد، بلکه باید آن را در کلیت ساختار شعر، موسیقی کلام و پیوند میان اجزای آن دریافت. از نظر او، شاعر عارف از مرزهای زبان معیار فراتر می‌رود.
صوفی‌زاده گفت: “مولانا عارفی شاعر است. عارف در تمام ۲۴ ساعت شبانه‌روز با خدای خود زندگی می‌کند و این زندگی در قالب تجربه‌های عرفانی شکل می‌گیرد. معنای شعر مولانا در واژگان آن نیست، بلکه در نظام شعر و موسیقی کلام اوست”.
او تأکید کرد که برای پژوهش در این حوزه باید از نظریه‌های معتبر و آزموده‌شده معاصر، از جمله پدیدارشناسی “ادموند هوسرل”، بهره گرفت. این پژوهشگر با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره آثار “مایستر اکهارت” و “جان دان” در غرب، بر ضرورت به‌کارگیری رویکردهای علمی در بررسی شعر و اندیشه مولانا تأکید کرد و گفت که در این زمینه راه دیگری وجود ندارد.
صوفی‌زاده همچنین با اشاره به کم‌مطالعگی در جامعه تاجیکستان و توجه گسترده‌تر به مولاناپژوهی در غرب، این پرسش را مطرح کرد که چه تعداد نسخه از “مثنوی معنوی” و “دیوان شمس” در تاجیکستان و چه تعداد در کشورهای غربی به فروش رسیده است.
به باور او، شعر مولانا هنوز در جامعه تاجیکستان جایگاه شایسته خود را نیافته است؛ زیرا آن‌گونه که باید، شناخته و بررسی نشده است.
او در ادامه از “کولمن بارکس”، استاد بازنشسته دانشگاه جورجیا در آمریکا، یاد کرد که پس از بازنشستگی به ترجمه آثار مولانا روی آورد. صوفی‌زاده از اهل ادب تاجیکستان خواست از چنین تجربه‌هایی الهام بگیرند و فارغ از سن‌وسال، مطالعه و پژوهش در آثار مولانا را جدی‌تر دنبال کنند.
چرا برای مولانا همتایی نیافتند؟
دکتر صاحب‌نظر مرادی، تاریخ‌نگار شناخته‌شده افغانستانی مقیم آلمان و نویسنده کتاب “تاجیکان خراسان”، نیز در این محفل سخن گفت.
او نقل کرد که یکی از استادان دانشگاه سوربن فرانسه برای هر یک از چهره‌های بزرگ فرهنگ فارسی – تاجیکی، شخصیتی هم‌سنگ و همتا یافته بود، اما برای مولانا نتوانسته بود چنین کسی را معرفی کند.
مرادی آغاز توجه جدی‌تر به مولاناپژوهی و بیدل‌شناسی در تاجیکستان را نویدبخش دانست و کتاب “خط سوم” نوشته ناصرالدین صاحب‌الزمانی را از پژوهش‌های برجسته درباره مولانا برشمرد.
او همچنین با اشاره به علاقه مردم منطقه به آثار مولانا تأکید کرد که این شاعر و عارف بزرگ، نماد وحدت و همبستگی فرهنگی مردمان این حوزه تمدنی است.
از شعرخوانی تا اجرای موسیقی؛ بخش هنری محفل
آرتیق قادروف، هنرمند مردمی تاجیکستان، در سخنان خود مولانا را پیام‌آور وحدت دانست و گفت که رسالت او پیوند دادن پیروان مذاهب و ملت‌های گوناگون بوده است.
قادروف که پیش‌تر به زیارت آرامگاه مولانا در قونیه رفته است، از تجربه سفرش گفت و افزود که هرچه به قونیه نزدیک‌تر می‌شویم، احساس نزدیکی بیشتری با فضای فرهنگی تاجیکستان پیدا می‌کنیم. به گفته او، حتی خانه‌های این شهر نیز به خانه‌های روستاهای تاجیکستان شباهت دارند.
در ادامه برنامه، گروهی از هنرمندان تئاتر بخشی از نمایشی را اجرا کردند که بر اساس آثار مولانا تهیه شده بود. آرتیق قادروف و شاه‌مراد ایوبوف، دو هنرمند تئاتر لاهوتی، نیز اشعاری از مولانا را برای حاضران خواندند.
همچنین عبادالله مشرب، هنرمند مردمی تاجیکستان، و اکبر عبدالله، شاعر و افسر بازنشسته پلیس، با اجرای ترانه‌هایی بر اساس اشعار مولانا، بخش موسیقایی این محفل را برگزار کردند.
روز بزرگداشت مولانا در تاجیکستان
شایان ذکر است که همه‌ساله در تاجیکستان، ۳۰ سپتامبر به‌عنوان روز بزرگداشت مولانا جلال‌الدین بلخی گرامی داشته می‌شود. این تاریخ به‌عنوان روز تولد شاعر در نظر گرفته شده و بر اساس فرمان رئیس‌جمهوری تاجیکستان در اول ژوئن ۲۰۰۹ رسمیت یافته است. یونسکو نیز سال ۲۰۰۷ را سال بزرگداشت مولانا اعلام کرده بود.
مولانا جلال‌الدین بلخی از چهره‌های برجسته شعر کلاسیک فارسی است. او انسان را بزرگ‌ترین معجزه آفرینش می‌دانست و در آثار خود بر یگانگی، همدلی و همبستگی انسان‌ها تأکید می‌کرد.
در سال ۲۰۲۲، با انتقال مشتی خاک از آرامگاه مولانا در قونیه ترکیه، آرامگاهی نمادین برای او در ناحیه جلال‌الدین بلخی تاجیکستان ساخته شد؛ ناحیه‌ای که نام این شاعر بزرگ را بر خود دارد. این مجموعه شامل تندیس مولانا، آرامگاه نمادین و خانه مولاناست و هر یک از این بخش‌ها ویژگی‌های خاص خود را دارد.
در این باره بیشتر در گزارش ما ببینید.
